واژه‌نامهٔ پاسور و اصطلاحات بازی‌های کارتی ایرانی

زبان بازی بخشی از خود بازی است. یک خانواده می‌گوید «زمین»، دیگری «سفره»؛ یکی نام خال‌ها را فارسی می‌گوید و دیگری از نام‌های فرانسوی استفاده می‌کند. این واژه‌نامه اصطلاحات اصلی پاسور و چند واژهٔ رایج در دیگر بازی‌های ایرانی را جمع می‌کند.

مرجع سریع

اصطلاح	معنی در بازی
آس	Ace؛ کارت عدد ۱
بی‌بی	Queen
چهار برگ	نام دیگر پاسور
هفت خاج	جایزهٔ ۷ امتیازی اکثریت خاج‌ها
خاج	Clubs ♣
خشت	Diamonds ♦
پاسور	نام بازی یا در گفتار، دستهٔ ورق
سرباز	Jack
شاه	King
سفره / زمین	کارت‌های رو به بالای وسط میز
سور	خالی‌کردن کامل زمین با یک گرفتن قانونی

آس (Âs) — Ace

در پاسور آس ارزش عددی ۱ دارد و با ۱۰ جمع ۱۱ می‌سازد. هر آس گرفته‌شده در پایان دور یک امتیاز دارد. واژهٔ «آس» در بسیاری از زبان‌ها با شکل‌های نزدیک به هم دیده می‌شود.

بی‌بی (Bibi) — Queen

بی‌بی نام رایج Queen در کارت‌های ایرانی است. در پاسور فقط یک بی‌بی هم‌رتبه را می‌گیرد و در جمع ۱۱ شرکت نمی‌کند. «بی‌بی» در فارسی عنوانی محترمانه برای زن نیز بوده است.

چهار برگ (Chahâr Barg)

یکی از نام‌های قدیمی و رایج پاسور که به چهار کارت هر دست اشاره دارد. در بعضی خانواده‌ها اگر بگویید «چهار برگ بازی کنیم»، منظور همان پاسور با قانون جمع ۱۱ است.

هفت خاج (Haft Khâj)

مهم‌ترین جایزهٔ ثابت پاسور. از ۱۳ کارت خاج، بازیکنی که بیشترین تعداد را گرفته و دست‌کم هفت خاج دارد، ۷ امتیاز می‌گیرد. به همین دلیل خاج‌ها محور اصلی استراتژی‌اند.

املای لاتین آن ممکن است Haft Khaj، Haft Khâj یا Haft-e Khaj باشد. همه به «هفت کارت از خال خاج» اشاره دارند.

حکم (Hokm)

«حکم» هم به معنی خال برتر یا trump است و هم نام بازی چهارنفرهٔ بسیار محبوب ایرانی. حکم با پاسور فرق دارد: بازیِ بردن دست‌هاست، نه گرفتن کارت از زمین با جمع ۱۱.

خاج (Khâj) — Clubs ♣

خال ♣ در گفتار ایرانی معمولاً خاج نامیده می‌شود. واژهٔ «گشنیز» هم شنیده می‌شود و شکل کارت واقعاً به برگ گشنیز شبیه است. در پاسور، خاج‌ها برای هفت خاج شمرده می‌شوند و ۲♣ دو امتیاز جداگانه نیز دارد.

خشت (Khesht) — Diamonds ♦

خال ♦ را خشت می‌نامند. ۱۰ خشت یکی از باارزش‌ترین کارت‌های منفرد پاسور و دارای ۳ امتیاز است.

پاسور (Pâsur / Pasur / Pasoor)

نام بازی به فارسی «پاسور» نوشته می‌شود. در لاتین Pâsur تلفظ را دقیق‌تر نشان می‌دهد، Pasur ساده‌ترین املاست و Pasoor برای انگلیسی‌زبان‌ها صدای «او» را روشن می‌کند. هر سه معمولاً به همین بازی اشاره دارند.

در فارسی امروز «پاسور» گاهی برای خود دستهٔ ورق یا بازی‌های کارتی به‌طور کلی هم به کار می‌رود. معنای درست از جمله مشخص می‌شود: «پاسور بازی کنیم» ممکن است نام بازی باشد، ولی «یک دست پاسور بیاور» یعنی دستهٔ کارت.

پُر شدم (Per shodam)

اصطلاحی محاوره‌ای در برخی میزها، معمولاً وقتی بازیکن خاج کافی برای هفت خاج گرفته یا دستش از امتیازهای مهم پُر شده است. این یک قانون رسمی نیست و کاربردش میان خانواده‌ها فرق دارد.

سرباز (Sarbâz) — Jack

Jack در فارسی سرباز است. در پاسور همهٔ کارت‌های عددی و سربازهای روی زمین را جمع می‌کند، اما شاه و بی‌بی را نه. هر سرباز گرفته‌شده یک امتیاز دارد و جاروکردنش سور شمرده نمی‌شود.

شاه (Shâh) — King

King همان شاه است. یک شاه فقط یک شاه دیگر را می‌گیرد و امتیاز مستقیم ندارد؛ شاه خاج بااین‌حال در شمار خاج‌های هفت خاج قرار می‌گیرد.

سفره (Sofreh)

کارت‌های رو به بالای وسط میز را بعضی‌ها «زمین»، بعضی «وسط» و بعضی «سفره» می‌گویند. سفره در فرهنگ ایرانی همان گستره‌ای است که غذا یا اشیای آیینی روی آن چیده می‌شود و برای چیدمان کارت‌ها تصویر طبیعی‌ای می‌سازد.

سور (Sur)

حرکتی که با یک گرفتن قانونی همهٔ کارت‌های زمین را خالی می‌کند. در قوانین رایج، سور با کارت عددی ۵ امتیاز دارد؛ سرباز و پخش آخر سور نمی‌سازند. سور حریف می‌تواند سور قبلی شما را خنثی کند.

واژهٔ سور در فارسی معنی مهمانی و جشن هم دارد. بعضی بازیکنان آن را به معنی «جارو» توضیح می‌دهند؛ آنچه در بازی مهم است همان خالی‌شدن کامل سفره است.

یازده (Yâzdah)

عدد مرکزی پاسور. کارت عددی شما با کارت‌های گرفته‌شده باید دقیقاً ۱۱ شود. نام «یازده‌تایی» یا «یازده‌گو» نیز گاهی برای بازی یا گونه‌ای نزدیک به آن شنیده می‌شود.

اصطلاحات کم‌کاربردتر

• حاکم: کسی که در بازی حکم، خال حکم را تعیین می‌کند؛ در پاسور نقشی ندارد.
• کوت: در حکم، بردن هفت دست نخست پیش از برد حریف؛ پاسور معادل مستقیمی ندارد.
• باونی: اصطلاحی در حکم برای بردن هر ۱۳ دست؛ بسیار کمیاب.
• گنجفه: بازی درباری قدیمی ایران با ۹۶ کارت و هشت خال؛ از نظر مکانیک نیای پاسور امروز نیست.
• آس‌ناس: دسته و بازی ایرانی دورهٔ قاجار با پنج نقش؛ پیش از رواج دستهٔ ۵۲‌تایی استفاده می‌شد.

سر میز

اصطلاح درست همان اصطلاحی است که جمع شما می‌فهمد. پیش از نخستین پخش، دربارهٔ قانون سور، پخش آخر و امتیاز ۱۰ خشت توافق کنید؛ تفاوت واژه‌ها شیرین است، اما تفاوت قانون وسط مسابقه منشأ دعوا می‌شود.